Ο Έλληνας που βραβεύθηκε με το “Νόμπελ της Πληροφορικής”, το βραβείο Τιούρινγκ, μιλάει στο SKAI.gr για την ιστορική έρευνά του, την αγάπη του για τη διδασκαλία, τις προκλήσεις του μέλλοντος.

Ανήκει στους κορυφαίους επιστήμονες της πληροφορικής διεθνώς. Η προσφορά του αναγνωρίστηκε περίτρανα με την απονομή, το Φεβρουάριο του 2008, ενός από τα σημαντικότερα επιστημονικά βραβεία του κόσμου, του “Νόμπελ της Πληροφορικής”, του βραβείου Τιούρινγκ (Turing Award). Του απενεμήθη για την πρωτοποριακή έρευνά του στον έλεγχο των μοντέλων (model checking). Και άλλαξε τον κόσμο του.

“H βράβευση άλλαξε τη ζωή μου, διαταράσσει την ησυχία μου. Όχι ότι έκανα πολύ ήσυχη ζωή, έχει πολλά ταξίδια, αλλά τώρα, με τις συνεντεύξεις, υποχρεώνομαι να κλέψω χρόνο από τη δουλειά μου. Ανακαλύπτω και τον κόσμο των δημοσιογράφων… Το βραβείο έστρεψε τους προβολείς επάνω μου και η ευθύνη είναι μεγάλη. Είναι ευθύνη να είσαι δημόσιο πρόσωπο και τώρα έχω γίνει ιδιαίτερα γνωστός εδώ στη Γαλλία – και στην Ελλάδα, αλλά όχι τόσο όσο στη Γαλλία. Ειδικά από τη στιγμή που πήρα το βραβείο, μου ζητάνε τη γνώμη μου επί παντός του επιστητού!”.

Οι Γάλλοι περηφανεύονται πως είναι “ο πρώτος Γάλλος κάτοχος του βραβείου Τιούρινγκ”, και δικαίως: αυτοί του προσέφεραν τις δυνατότητες να εργαστεί, να ερευνήσει και να διακριθεί. Πάντως, ο Σήφης Σηφάκης, γεννημένος στο Ηράκλειο της Κρήτης το 1946, ποτέ δεν έκοψε τους δεσμούς του με την πατρίδα.

Η έρευνά του πραγματοποιήθηκε και συνεχίζεται στη Γαλλία, στο εργαστήριο Βεριμαγκ (Verimag) της Γκρενόμπλ, της πόλης όπου σπούδασε, ζει και εργάζεται από όταν τελείωσε τις σπουδές του στο Μετσόβιο. Προσηνής, σεμνός, με χιούμορ, αποφασίζει να αγνοήσει το κρύωμα που τον ταλαιπωρεί, τις ερευνητικές υποχρεώσεις που τρέχουν και μας χαρίζει σαράντα πολύτιμα λεπτά από τον χρόνο του.

Προτιμάτε να είστε κλεισμένος σε ένα εργαστήριο και να δουλεύετε;

“Η επιστήμη έχει ένα είδος απομόνωσης. Το ότι κάποιος είναι καλός στην πληροφορική δε σημαίνει ότι είναι καλός και στα κοινωνικά θέματα. Έχουμε δει νομπελίστες να λένε αρλούμπες σε θέματα έξω από την ειδικότητά τους”.

Μιλήστε μας για τη δουλειά που σας χάρισε το βραβείο Τιούρινγκ. Τι σημαίνει για την καθημερινότητα του απλού πολίτη η εργασία σας για τον έλεγχο των μοντέλων (Model Checking);

“Η αρχική ιδέα, το κίνητρό μας είναι να βρούμε ένα τρόπο που θα μας επιτρέπει να φτιάξουμε συστήματα ασφαλή, που δεν κάνουν λάθη όταν δουλεύουν. Συστήματα όχι για τον προσωπικό υπολογιστή αλλά για συσκευές διαφόρων ειδών, μεγάλες, όπως τα αεροπλάνα, ή μικρές, όπως τα κινητά τηλέφωνα ή οι αισθητήρες. Το ζητούμενο είναι να φτιάξουμε ασφαλή συστήματα, σε μια εμπειρική επιστήμη.

Βλέπετε, η πληροφορική είναι μια νέα επιστήμη, είναι δεν είναι εξήντα ετών, οπότε δεν έχουμε θεωρίες που να μας επιτρέπουν να προβλέπουμε τη συμπεριφορά ενός συστήματος. Ο μηχανικός που χτίζει μια γέφυρα έχει τέτοιες θεωρίες, που του επιτρέπουν να την κατασκευάσει έτσι που να κρατήσει. Στα συστήματα της πληροφορικής είναι πολύ μικρή η πιθανότητα να πληρούν τις λειτουργικές προδιαγραφές, οπότε αρχίζουμε τις εμπειρικές επαληθεύσεις, αυτό που λέμε testing, για να δούμε αν το σύστημα μπορεί να μας παρέχει ασφαλώς υπηρεσίες.

Επειδή με εμπειρικές επαληθεύσεις δεν είναι δυνατή ολοκληρωτική επαλήθευση, εμείς προτείναμε την κατασκευή ενός μοντέλου του συστήματος, ενός εικονικού προτύπου, το οποίο μας προσφέρει όλη την ευχέρεια να κάνουμε μεταβολές, να έχουμε καλύτερη δυνατότητα παρατήρησης, μεγαλύτερες δυνατότητες επαλήθευσης. Από αυτό και το όνομα, model checking, δηλαδή μια μέθοδος επαλήθευσης που συνίστανται στην ανάπτυξη ενός μοντέλου στο οποίο μπορούμε να εξετάσουμε τις λειτουργικές προδιαγραφές (operational requirements) και να αποφασίσουμε αν το μοντέλο τις ικανοποιεί, ικανοποιεί τις ανάγκες μας.

Όταν το προτείναμε αυτό το 1981, υπήρχαν ορισμένα προβλήματα, γιατί για να γίνει η ανάλυση του μοντέλου υπήρχε πρόβλημα πολυπλοκότητας. Θα χρειαζόταν αιώνες για να εξετάσουμε όλες τις δυνατές καταστάσεις. Οπότε αναπτύξαμε τις τεχνικές που εν τέλει προτείναμε, βρήκαμε θεωρίες που μας επιτρέπουν να αναλύσουμε. Η κατάσταση των συστήματων καθορίζει πως συμπεριφέρεται το σύστημα αμέσως μετά. Είναι η μνήμη, το παρελθόν του. Και μπορεί να έχει μεγάλο αριθμό καταστάσεων.

Ένα παράδειγμα: στον προσωπικό υπολογιστή, υπάρχει η πιθανότητα αν πατήσεις πέντε τυχαία πλήκτρα και το ποντίκι μαζι, ο υπολογιστής να κολλήσει και να πρέπει να κάνεις επανέναρξη. Υπάρχουν πάρα πολλές τέτοιες καταστάσεις, που δεν ελέγχονται. Εμείς κατορθώσαμε, βρήκαμε μέθοδο για τον έλεγχο σε συστήματα μέτριας και μεσαίας πολυπλοκότητας. Η intel χρησιμοποιεί αυτή την τεχνολογία για τους επεξεργαστές της, σε κάθε επεξεργαστή χωριστά – στους πολλαπλούς είναι δύσκολος ο έλεγχος.”.

Οι όροι χρήσης για τα περισσότερα λογισμικά τονίζουν την ακαταλληλότητα τους για χρήση σε ιατρικά και ενσωματωμένα (embedded) συστήματα. Εσείς αντίθετα “παίζετε” ακριβώς σε αυτό το χώρο, σε υψηλής σημασίας λογισμικά συστήματα που χρησιμοποιούνται από βιομηχανικά συστήματα εως αεροπλάνα. Το μέγεθος της ευθύνης είναι μεγάλο. Πόσο επηρεάζει τη ζωή σας;

“Όλα τα ενσωματωμένα λογισμικά έχουν να κάνουν λίγο ή πολύ με την ασφάλεια των ανθρώπων. Χρησιμοποιούνται στα τραίνα, τα αεροπλάνα. Όταν ένας επεξεργαστής μπαίνει σε ένα αεροπλάνο, αν ο επεξεργαστής έχει λάθη μπορεί να φανεί στο αεροπλάνο. Εμείς επαληθεύουμε μόνο το λογισμικό σε κρίσιμα συστήματα (critical systems).

Η δουλειά μας αφορά συστήματα σε ιδιαίτερα κρίσιμα συστήματα, όπως τα πυρηνικά εργοστάσια ή τα αυτοκίνητα- όπως και μέσης κρισιμότητας, όπως τα πυραυλικά συστήματα, όπου ναι μεν δε διακυβεύεται ανθρώπινη ζωή, αλλά είναι πολύ μεγάλα τα ποσά που επενδύονται: αν βγει ένας επεξεργαστής με λάθη έχουν χαθεί πολλά χρήματα. Είναι χιλιάδες οι μηχανικοί που εργάζονται για να κατασκευαστεί ένας επεξεργαστής”.

Πως νοιώθετε που ακόμη ασχολείστε με το πρώτο σας ειδικό αντικείμενο, που συνεχίζετε αυτό που ξεκινήσατε με το διδακτορικό σας;

“Έτσι έπρεπε να γίνει. Να προχωρήσω και μετά το διδακτορικό. Ξέρετε, οι ιδέες για να έχουν αντίκτυπο, όπως έχει σήμερα αντίκτυπο το model checking, χρειάζονται μερικές δεκαετίες.

Αυτό που μου άρεσε ήταν να κάνω ασφαλή συστήματα. Ήταν και είναι, ακόμη σήμερα είναι, μεγάλη η πρόκληση να κάνουμε ασφαλή συστήματα. Ξέρετε πόσο μεγάλη θα είναι η απλοποίηση της ζωής μας αν χρησιμοποιηθούν και αλλού οι υπολογιστές; Όμως, ακόμη δεν μπορούμε να προσφέρουμε αρκετή ασφάλεια ή το κόστος είναι απαγορευτικό σε κάποιες περιπτώσεις. Ακόμη, όμως, υπάρχουν συστήματα που δεν ξέρουμε πως να τα φτιάξουμε.

Ας πούμε, θα θέλαμε ένα σύστημα ελέγχου της παγκόσμιας εναερίου κυκλοφορίας, εντελώς αυτόματο. Η χρήση του εναερίου χώρου είναι πρόβλημα που η λύση του θα σήμαινε οικονομία- αφού θα καταναλώνονταν λιγότερα καύσιμα-, λιγότερες καθυστερήσεις, μεγαλύτερη ασφάλεια. Θα θέλαμε ένα σύστημα ελέγχου εναερίας κυκλοφορίας εντελώς αυτόματο. Η διαδρομή του αεροσκάφους σήμερα είναι στατικά προσδιορισμένη. Αυτό που χρειάζεται είναι ένα σύστημα με το οποίο να σηκώνεται το αεροπλάνο και να βρίσκει με τρόπο δυναμικό το δρόμο του. Οι Αμερικάνοι έχουν ξοδέψει τα τελευταία δέκα χρόνια πάνω από πέντε δισεκατομμύρια δολάρια σε αυτό, και τελικά δεν προχωρήσανε γιατί δεν υπάρχουν εγγυήσεις ασφάλειας.

Δεν ξέρουμε, λοιπόν, πως να το κάνουμε αυτό, δεν ξέρουμε να κάνουμε συστήματα των συστημάτων (systems of systems). Δεν ξέρουμε πως να βάλουμε τεχνολογία αεροπλάνων στα αυτοκίνητα. Σήμερα, τα αεροπλάνα πετούν by wire, δηλαδή μεταξύ πιλότου και ηλεκτρομηχανικών μερών υπάρχει ένας υπολογιστής. Αυτό πρώτη φορά έγινε με τα Airbus 320. Εκείνος που τελικά αποφασίζει είναι ο υπολογιστής, αφού ο πιλότος δώσει τα σχετικά στοιχεία. Θα ήταν σπουδαίο να περάσουμε από το fly-by-wire στο drive-by-wire, δηλαδή να εφαρμόσουμε κάτι τέτοιο και στο αυτοκίνητο. Θα μας προστάτευε από πολλά πράγματα, αλλά έχει απαγορευτικό κόστος λόγω του testing που απαιτείται. Κάποτε, όμως, θα το κάνουμε. Όμως χρειάζονται τεράστιες επενδύσεις, χρειάζονται αυτόματοι αυτοκινητόδρομοι, χρειάζονται πολλά”.

Είστε ιδρυτής του ερευνητικού κέντρου Verimag, το οποίο παρέχει τεχνογνωσία σε μεγάλες ευρωπαϊκές βιομηχανίες και εταιρίες. Πως πήρατε την απόφαση;

“Ευτυχώς στη Γαλλία υπάρχει το εθνικό ίδρυμα ερευνών, έρχονται χρήματα από την κυβέρνηση, βρίσκουμε κεφάλαια από τη βιομηχανία. Μου αρέσει περισσότερο η έρευνα, έχω το βαθμό διευθυντού, αν και πριν ένα χρόνο αποφάσισα να εγκαταλείψω τη διεύθυνση του κέντρου, αλλά δίδαξα κιόλας. Ήταν δική μου η απόφαση να διδάξω και είχα τη δυνατότητα να διαλέξω και ποιά μαθήματα θα δίδασκα. Δεν είχα την υποχρέωση, αλλά μου άρεσε και έτσι δίδαξα επί δεκαπέντε χρόνια.”

Πως βλέπετε την κατάσταση της πληροφορικής στην χώρα μας, ιδιαίτερα με βάση την μακρά πείρα σας στο χώρο της εφαρμοσμένης έρευνας; Υπάρχει μέλλον, ή ο μόνος μας ρόλος είναι η παραγωγή εγκεφάλων προς αξιοποίηση στο εξωτερικό;

“Παρακολουθώ τι γίνεται στην Ελλάδα – έρχομαι για διακοπές, έχω οικογένεια στο Ηράκλειο, είχα παλιότερα κάποιες σχέσεις με την επιστημονική κοινότητα, αλλά στις διακοπές θελεις άλλα.

Αυτό που πρέπει να αποφεύγουμε είναι τα κλισέ και τα ασπρόμαυρα. Πολλοί θέλουν να με βάλουν να πω κακά για την Ελλάδα, καλά για το εξωτερικό.

Στην Ελλάδα έχει πάρα πολλούς καλούς επιστήμονες που αν είχαν το κατάλληλο περιβάλλον θα εξελίσσονταν διαφορετικά. Όμως, αυτά τα “αν” ανοίγουν μεγάλες συζητήσεις. Στο εξωτερικό κανείς έχει περισσότερα μέσα και σχέσεις με τη βιομηχανία. Στη Ελλάδα δεν τα έχει και δεν υπάρχει και η φιλοδοξία να γίνει κάτι. Από την άλλη, σε όλες τις χώρες τώρα υπάρχει μια κάποια κρίση – και στην Αμερική μειώνονται τα κονδύλια, και στην Ευρώπη.. Αλλά, νομίζω ότι οι Έλληνες είναι καλό να βγαίνουν έξω. Δείτε πως διαπρέπουν στα πανεπιστήμια, δείτε τους σε Ευρώπη και Αμερική…

Αν βέβαια η Ελλάδα έκανε κάτι, έπαιρνε παράδειγμα από αυτό που κάνει το Ισραήλ, που έχει απλουστεύσει τις διαδικασίες για να πηγαίνουν εκεί οι εβραίοι επιστήμονες. Λόγω αυτού, το Ισραήλ, έχει μεγάλα ερευνητικά κέντρα, έχει έρευνα ιδιαίτερα ανεπτυγμένη..

Στην Ελλάδα, πως να κάνεις έρευνα; Η έρευνα πρέπει να έχει σύνδεση με τη βιομηχανία. Η Γαλλία χρηματοδοτεί τη γαλλική βιομηχανία και χρειάζεται την έρευνα, χρειάζεται να επενδύσει σε καλύτερους επιστήμονες.

Στην Ελλάδα το τραίνο χάθηκε τη δεκαετία του ’80, τότε που, κακώς, δε γίνανε επενδύσεις”.

Ως διεθνώς αναγνωρισμένος επιστήμονας που έχει ως βάση την Ευρωπαϊκή Ένωση, πως βλέπετε τις προοπτικές της Ε.Ε στην επιστήμη και τη βιομηχανία σε σχέση με ΗΠΑ αλλά και χώρες όπως Κίνα, Ινδία; Βλέπετε κάποια προσκόμματα, είτε πολιτικά είτε οικονομικά;

“Η Ευρώπη κάνει επενδύσεις στην έρευνα. Αδιαμφισβήτητα. Ειδικά στην πληροφορική. Αυτό είναι γεγονός, αλλά δε φτάνει. Χρειάζεται παράλληλα να υπάρχει και πολιτική βούληση. Η πολιτική βούληση είναι ασθενής σήμερα, το ξέρουν όλοι. Δε φτάνουν τα λεφτά στα ερευνητικά ιδρύματα, αν δεν υπάρχει πολιτική που να εκφράζεται με συνέπεια. Δεν υπάρχει σήμέρα. Άρα ξοδεύουν αλλά…. νομίζω ότι στην Ινδία υπάρχει όραμα, πολιτική θέληση, το βλέπεις σε όσα κάνουν. Το ίδιο και οι Κινέζοι όπου το κράτος είναι πρωταγωνιστής στην ανάπτυξη.

Να σας πω ένα παράδειγμα. Λεγαμε να κάνουμε ένα ίδρυμα πανευρωπαϊκό, το MIT της Ευρώπης, είμαστε πολλοί και το ζητούσαμε επίμονα, διότι αυτό που χρειαζόμαστε είναι κρίσιμη μάζα, ένα μεγάλο τεχνολογικό Ίδρυμα.

Τελικά όταν πάρθηκε η απόφαση, είπαν ότι δε θα γίνει σε ένα μέρος αλλά θα μοιραστεί. Απλώς δεν υπάρχει η βούληση. Άρα, τελικά, πρόκειται για διασπάθιση χρήματος, έλλειψη αποτελεσματικότητας. Δεν την βλέπω την πολιτική βούληση και είμαι απαισιόδοξος”.

Τι θα λέγατε στους νέους Έλληνες που σπουδάζουν πληροφορική;

“Τα παιδιά να βγαίνουν έξω, να βλέπουν τον κόσμο. Οι Έλληνες μπορεί να λέμε συνέχεια για τα ελαττώματά μας, αλλά έχουμε και ορισμένα προτερήματα. Όταν ο Έλληνας βγει έξω, κι αυτό έχει αποδειχθεί, θα διαπρέψει. Είναι εντυπωσιακό πόσοι Έλληνες έχουν διαπρέψει. Λοιπόν, να βγουν έξω. Από κει και πέρα, υπάρχουν και πολλοί άλλοι παραγοντες που θα παίξουν ρόλο. Όμως, το πρώτο βήμα είναι να βγουν έξω”

(Δημοσιεύτηκε στο SKAI.gr, 21/02/2008)